Tweede voorlopige rapport

Description

"Tweede Voorlopige Rapport: Nog beskouings oor die Afrikaanse literatuur van Sewentig" deur André P. Brink is in 1980 deur Human & Rousseau uitgegee. Soos die titel aandui, is dit 'n opvolg op sy vroeëre bundel, "Eerste Voorlopige Rapport," en bied dit verdere insigte en kritiese beskouings oor die Afrikaanse literatuur wat tussen 1975 en 1979 verskyn het. Brink beklemtoon dat hierdie bundel, net soos sy voorganger, nie 'n volledige literatuurgeskiedenis of 'n joernaal is nie, maar eerder 'n "tydgenootlike relaas van die belangrikste bakens in die literêre landskap." Die individuele werke word hoofsaaklik beskou soos dit vars ná publikasie waargeneem is, sonder die voordeel van latere terugblik of kennis van ander kritici se oordele. In die "Avis" (bl. 11), dien die inleiding as 'n waarskuwing teen finale gevolgtrekkings en beklemtoon die voorlopigheid van die beskouings. Brink argumenteer dat die sewentigerjare die mode van "dekadisering" geknou het, aangesien daar min sprake was van selfgeslotenheid of 'n wesenlik "nuwe beweging." Hy sien die dekade eerder as 'n voortsetting, 'n "oorloop" of "naloop" van die sestigerjare, alhoewel dit nie altyd 'n afronding was nie. Die aggressiewe bestorming van taboes, kenmerkend van die sestigerjare, het in die sewentigerjare sosiopolitieke konsekwensies gekry. Die konstruktiewe aspek van die sestigerjare, naamlik die verwerf en ondersoek van nuwe strukturele apparaat in prosa, het in die sewentigerjare plek gemaak vir konsolidasie en pogings om vroeëre eksperimente uit te stryk. Hy stel voor dat die sewentigerjare dalk eerder voorbereiding was vir iets wat nog nie helder in fokus gekom het nie, 'n "worsteling by 'n Jabbok" wat in die donker geskied het. Brink wys ook op 'n belangrike verskuiwing in die algemene literêre situasie in Suid-Afrika: Afrikaans speel nie langer die leidende rol nie, deels as gevolg van 'n renaissance in die inheemse Engelse literatuur sedert ongeveer 1970. Die Engelse poësie het finaal ontvoog geraak deur 'n inwaarts-keer na 'n meer Afrika-bepaalde blik, met Guy Butler as 'n sleutelfiguur. In drama het Athol Fugard 'n baken geword, terwyl in prosa J. M. Coetzee se werk, veral *In the heart of the country*, uitstaan, deels vanweë die oer-Afrikaansheid van die gegewe en die Afrikaanse dialoog. Hy beklemtoon ook die "uitbarsting" van swart Suid-Afrikaanse skrywers ná die valbyl van die vyftigerjare, met Staffrider as 'n merkwaardige bloei en Mtutuzeli Matshoba se werk wat belangrike fondamente lê. Wat die Afrikaanse literatuur self betref, het die swaartepunt merkbaar terug verskuif na die poësie ná die opvlam van die prosa in die sestigerjare. Sewentig was die "Dekade van die Vrou" in die literatuur, nie meer net as aanvulling nie, maar as volwaardige kunsskepper. Wilma Stockenström word as die oorheersende digter van die tydvak uitgelig, met 'n "koel, glansende kantigheid van haar denke-in-vers." Ander belangrike digters soos Sheila Cussons, Merwe Scholtz, Olga Kirsch, Ina Rousseau, Lina Spies, Petra Müller, Fanie Olivier, Leon Strydom, J. C. Steyn, Johan van Wyk, en Marlene van Niekerk word ook genoem. Die bundel bespreek ook ouer digters wat hul oeuvres tot hoogtepunte gevoer het, soos Ernst van Heerden (*Teenstrydige liedere*, *Tyd van verhuising*), D. J. Opperman (*Komas uit 'n bamboesstok*), Elisabeth Eybers (*Einder*), en W. E. G. Louw (*Vensters op die vrees*). Breyten Breytenbach se *Lotus* en *Skryt* word ook as hoogtepunte beskou. Die prosa van die sewentigerjare word gekenmerk deur 'n opvallende "stroomverdeling," met 'n amper-polarisering tussen die prosa van die "private ache" (Karel Schoeman, Hennie Aucamp) en die sg. "betrokke prosa" (Elsa Joubert, John Miles, Jan Rabie, André P. Brink, J. C. Steyn). Nuwe vorme van die historiese en/of die Zeit-roman (Anna Louw, Joubert, Leroux, Brink) staan teenoor "toekoms"-romans (Miles, Schoeman), en fantasievlugte (Eleanor Baker, Philip van Rooyen) teenoor 'n sekere blik op inskappe (Dolf van Niekerk, Ina Rousseau). Die ontginning van die verteller as sleutelfaktor (Breytenbach, Chris Barnard, Miles, Abraham de Vries, Jeanne Goosen) en nuwe ontginninge van tyd en/of tydruimte (Aucamp, Anna Louw, Barnard, Brink, Dolf van Niekerk) word ook bespreek. Skrywers soos Etienne Leroux (*Magersfontein, o Magersfontein!*), Chris Barnard (*Mahála*, *Taraboemdery*), Jan Rabie (*Haan vir Elounda*, *Seeboek van die Sonderkossers*), en Abraham de Vries (*Bliksoldate*) word uitgelig. Die drama het volgens Brink nog altyd "hans grootgemaak" by ons, met sensuur en openbare mening as harde ouers. Beduidende werk kom hoofsaaklik van gevestigde dramaturge soos Chris Barnard (*Taraboemdery*), Bartho Smit (*Die keiser*), P. G. du Plessis (*'n Seder val in Waterkloof*), en Karel Schoeman se TV-stukke. Pieter Fourie word as 'n interessante maar wisselvallige nuwe figuur genoem, met *Die joiner* as 'n hoogs verdienstelike werk. Pieter-Dirk Uys word geprys as die knapste teaterman van die dekade, veral vir sy virtuose satire, maar Brink merk op dat sy werk op papier efemeer kan voorkom. Brink sluit af met 'n bespreking van die literatuur se posisie in 'n arena waar die woelinge rondom dit dikwels heftiger was as dié daarbinne. Die eerste verbod op 'n Afrikaanse roman in 1974 het die "jag oopgemaak" en verbannings en vrylatings het lukraak plaasgevind, wat die bankrotskap van die sensuurbedeling aankondig. Die opspraakwekkende besoek van Breyten Breytenbach in 1973 en sy daaropvolgende arrestasie en verhore het 'n skerp polarisering van houdinge rondom die literatuur en kritiek meegebring. Brink kritiseer die Afrikaanse kritiek vir 'n gebrek aan "gewone literêre integerheid sonder bymotiewe" en 'n val in "presieuse stilistiese en strukturalistiese engheid." Hy argumenteer dat die nuwe omstandighede hoër eise aan die kritikus stel, en dat die fokus nie slegs op die teks nie, maar ook op die "teks-in-konteks" moet wees. Hy prys egter Kannemeyer se nuwe *Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur* as 'n "monumentale en voortreflik gebalanseerde" werk. Die stigting van die private uitgewery Taurus as 'n direkte uitvloeisel van die verbod op *Kennis van die aand* word ook genoem as 'n poging om vryheid van publikasie te verseker. Uiteindelik hoop Brink dat die Appèlraad se heroorweginge en 'n moontlike nuwe benadering tot sensuur sal lei tot 'n "modikum van volwassenheid" in die samelewing, waar elke skrywer, ongeag hul agtergrond, se werk "veilig" is.

Subjects